به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور دومین جشنواره ترویج علم در پایان نامه‌های دانشجویی به همت گروه ترویج علم مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور با حضور دکتر وحید احمدی، مشاور وزیر علوم و رئیس مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور و دکتر سیمایی‌صراف، معاون حقوقی و امور مجلس وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در محل دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه تهران برگزار شد.

در این جشنواره که دکتر اکرم قدیمی، معاونت پژوهشی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور و رئیس انجمن ترویج علم ایران‌، دکتر الهه حجازی، رئیس دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران و جمعی از اعضای هیئت علمی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور نیز حضور داشتند، برگزیدگان معرفی و از آنها تقدیر شد.

در ابتدای این جشنواره رئیس دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران با اشاره به اینکه از طریق حساسیت‌زدایی نسبت به اختلالات روانی در راستای ترویج علم گام برداشته‌ایم، "جشنواره ترویج علم در پایان‌نامه‌های دانشجویی" را یک ابتکار مفید توصیف کرد و گفت: در همین راستا از دانشجویان می‌خواهیم در کنار چکیده اصلی، یک چکیده ترویجی ارائه کنند.

دکتر الهه حجازی این جشنواره را ابتکار مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور و انجمن ترویج علم دانست و گفت: وقتی از ترویج علم صحبت می‌کنیم، یعنی می‌خواهیم فاصله بین تولیدکنندگان علم و عموم جامعه را کاهش دهیم؛ جشنواره فوق نیز اقدام مفیدی در این راستا به شمار می‌آید و در جهت انتقال علم و آگاهی به عموم جامعه برگزار می شود.

وی برخی نتایج ترویج علم را ارتقای تفکر علمی و خردورزی، ارتقای بهداشت و سلامت روان در جامعه، و ارتقای سبک زندگی عنوان کرد و گفت: در دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران از کنشگران ترویج علم بوده‌ایم و همیشه خواستیم با جامعه ارتباط داشته باشیم، که بخشی از این اقدام حساسیت زدایی نسبت به اختلالات روانی در جامعه بوده است. این در حالیست که امر آموزش نیز نوعی ترویج علم به حساب می‌آید و از این منظر دانشگاه رسالت ترویجی خود را به انجام می‌رساند.

رئیس دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران در پایان افزود: با توجه به آن که ترویج علم در پایان‌نامه های دانشجویی ایده بسیار خوبی است، تصمیم گرفتیم در دانشگاه خودمان نیز از دانشجویان بخواهیم در کنار چکیده اصلی، یک چکیده ترویجی هم ارائه کنند تا ارتباط بیشتر دانشگاهیان با جامعه محقق شود.

** ترویج علم در پایان‌نامه‌های دانشجویی برداشتن یک قسمت از دیوار علم که بین دانشگاهیان و جامعه کشیده شده است به حساب می‌آید

دکتر وحید احمدی، مشاور وزیر علوم و رئیس مرکز به جایگاه پایان نامه در کشور و چرایی پرداختن به موضوع پایان‌نامه‌ها اشاره کرد و توضیح داد: ترویج علم در پایان‌نامه‌های دانشجویی برداشتن یک قسمت از دیوار علم که بین دانشگاهیان و جامعه کشیده شده است به حساب می‌آید. اگر به عنوان یک دانشگاهی یا عضوی از جامعه روشنفکری بخواهیم ارتباطی با عموم جامعه برقرار کنیم بخشی از این اقدام همین پرداختن به موضوع پایان‌نامه‌های دانشجویی و ترویج علم از طریق آنها است.

وی در همین زمینه به آمار ۴ میلیون و ۱۰۰ هزار نفری جمعیت دانشجویی کشور در سال ۱۳۹۶ (۲۰۱۷) اشاره کرد و با بیان این که از این جمعیت حدود یک میلیون نفر یا ۲۵ درصد دانشجویان تحصیلات تکمیلی را تشکیل داده اندخاطر نشان کرد: کشورمان سرمایه دانشگاهی بزرگی دارد که این سرمایه حدود یک میلیون پایان‌نامه (۱۴۰ هزار پایان‌نامه مقطع دکتری و باقی مربوط به کارشناسی ارشد) بوده است. اگر ما موضوعات پژوهشی به دانشجویان بدهیم و از آنها بخواهیم که پایان‌نامه خود را در این راستا انجام دهند قطعاً خیلی از مشکلات کشور حل خواهد شد.

رئیس مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور تاکید کرد: بدین ترتیب سرمایه دانشگاهی ما از ابتدای انقلاب تاکنون حدود ۴۰ الی ۵۰ میلیون پایان‌نامه است. که در جامعه روشنفکری از ارزش بالای برخوردار است.

مشاور وزیر علوم، تحقیقات و فناوری سپس به برخی ارزشهای سرمایه فوق پرداخت و گفت: پژوهش سازمان یافته ابزاری برای جهت دهی به پژوهش‌های اساتید و دانشجویان جهت حل مسائل کاربردی و ابزاری جهت ارتباط جامعه و دانشگاه از مهمترین ارزشهای پایان‌نامه‌های دانشجویی است.

وی با بیان این که پژوهش سازمان یافته در قالب پایان‌نامه‌های مقاطع تحصیلات تکمیلی در دو سطح شکلی (فرم) و محتوایی، و افزایش توانمندی‌های دانشجویان کمک می‌کند گفت: پایان‌نامه اولین آزمون جدی محقق برای شروع انجام تحقیقات علمی و پژوهشی به شمار می‌آید و ابزاری است که دانشجو یا استاد می‌تواند در قالب آن کار هدایت شده را به ثمر برساند.

مشاور وزیر علوم و تحقیقات فناوری همچنین افزود: به تدریج باید خودمان را عادت دهیم که از حالت ذهن گرایی و منفعل از جامعه بودن به سمت حل مشکلات جامعه قدم برداریم.

مشاور وزیر ذیل سیاست‌های کلیدی در تحقق اهداف پایان‌نامه‌ها به مأموریت گرا شدن پژوهش‌ها و نهایتاً دانشگاه‌ها، عمومی سازی و توسعه اخلاق علم اشاره کرد و توضیح داد: مأموریت گرا شدن پژوهش‌ها یا دانشگاه‌ها در سه گستره جغرافیایی، کارکردی و گستره نیاز محقق می‌شود. به ترتیب در گستره جغرافیایی مأموریت‌های محلی و منطقه‌ای، ملی یا بین المللی در نظر گرفته می‌شود این در حالی است که گستره کارکردی چهار سطح آموزش، پژوهش،کارآفرنیی و جامعه را شامل می‌شود و نسل‌های دانشگاهی (همچون نسل اول، دوم، سوم و چهارم) بر اساس آن تقسیم بندی شده‌اند در حال حاضر دنیا به سمت دانشگاه‌های نسل چهارم و تأثیرات اجتماعی پایان‌نامه‌ها قدم برمی‌دارد.

وی افزود: گستره نیاز حوزه‌های تخصصی و مورد نیاز جامعه از جمله بایو، نانو، مسائل اجتماعی و غیره را شامل می‌شود. نکته دیگر آن که در راستای مأموریت گرا کردن دانشگاه‌ها دو رویکرد دستوری و نرم افزاری وجود دارد و باید توجه داشت که به هیچ وجه نمی‌توان نسبت به این موضوع رویکرد دستوری داشت. (به این معنا این که برای هر دانشگاه یا منطقه تعیین تکلیف شود و …)

وی سپس به ارتقای نظام آموزشی در راستای تحقق اهداف پایان‌نامه‌ها پرداخت و گفت: در این راستا نیز باید توجه به کارآموزی و کار ورزی، توجه به آموزش‌ها بین رشته‌ای و روش‌های نوین آموزش، و برون رفت از روش‌های سنتی (متکلم وحده بودن استاد) و نیز بهره گیری از فناوری‌های نوین و نوآوری مورد بررسی قرار گیرد. دانشگاه دارای نظام‌های مختلف آموزشی، ارزشیابی و فرهنگی و غیره است و ارتقای آن از طریق نظام‌های واسط همچون مراکز رشد و پارک‌ها ممکن می‌شود و طبیعتاً در راستای این ارتقا همه نظام‌ها باید با هم کار بکنند.

رئیس مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور در بخش دیگر از صحبت‌های خود تاکید کرد: دانشگاه جزوی از جامعه و برخاسته از مدیریت کلان کشور است و نباید با ایجاد دیوار بین دانشگاه و جامعه کاری کنیم نتایج و یافته‌های تحقیقات به جامعه نرسد.

دکتر احمدی ضمن تاکید بر عمومی سازی دستاوردهای پژوهشی اظهار کرد: باید دید که آیا جامعه مصرف کننده یک میلیون پایان‌نامه تحصیلات تکمیلی، از آن مطلع اند یا خیر و در این راستا باید پیوست یا خلاصه به زبان عامه و همه فهم از پایان‌نامه تهیه شود.

وی در پایان اضافه کرد: این در حالی است که باید اخلاق علمی و مسائل مرتبط با آن از جمله حفظ آثار دیگران، چگونگی ارجاع به این آثار را به دانشجویان یاد دهیم.

** جامعه دانشگاهی و عموم نیازمند تعامل با یکدیگر هستند

در ادامه عضو هیات علمی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور ضمن انتقاد از نگاه ابزاری به عمل و تاکید زیاد بر حل مشکلات به وسیله آن یادآور شد: تسلط علوم مهندسی و علوم پایه در کشور و نگاه ابزاری به علم، باعث شده سطح دانش عمومی در رشته‌های علوم انسانی و هنر پایین بیاید.

دکتر حسین شیخ‌رضایی در دومین جشنواره ترویج علم در پایان‌نامه‌های دانشجویی که امروز در دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران برگزار شد، به دلایلی که به موجب آن جامعه دانشگاهی و عموم نیازمند تعامل با یکدیگر هستند پرداخت و تشریح کرد: تعامل دانشگاه با جامعه سطح سواد جامعه عمومی را بالا می‌برد. این در حالی است که دانشگاه نیاز دارد در هر رشته نیروهای خوبی را جذب کرده یا به عبارتی برای خود "بازاریابی" کند.

وی در همین زمینه به بحران توزیع نامتقارن ورود دانش‌آموزان به رشته‌های مختلف دانشگاهی اشاره کرد و گفت: تمایل افسارگسیخته دانش‌آموزان به شرکت در رشته دانشگاهی پزشکی نشان می‌دهد، سایر رشته‌های علمی به خوبی بازاریابی نکرده‌اند.

عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور همچنین جذب بودجه به پروژه‌ها و تحقیقات علمی را درگروی اعتماد عمومی به آن پروژه دانست و گفت: از این رو سیاستگذاران باید متوجه باشند که صرف هزینه در راستای ترویج علم به صرفه است؛ چرا که به جذب بودجه می‌انجامد.

دکتر شیخ‌رضایی با بیان اینکه تاکنون فواید یکسویه ترویج علم برای جامعه دانشگاهی بیان شد، خاطرنشان کرد: آنچه مغفول مانده حق نظارت عمومی مردم بر فعالیت‌های علمی و به‌ویژه فناورانه دانشگاهی است. مردم به عنوان یک شهروند حق دارند بگویند که می‌خواهند روی کدام پروژه علمی کار بشود؛ بنابراین ارتباط دانشگاه و مردم باید دو طرفهباشد و از دهه ۷۰ الی ۸۰ به بعد قرن بیستم به این سو، محققان وظیفه دارند فعالیت‌های علمی و فناورانه خود را به مردم ارائه کنند.

وی در بخش دیگری از صحبت‌های خود با بیان اینکه لزوماً همه کسانی که فارغ التحصیل دانشگاه هستند توانایی ارتباط با مردم را ندارند، این توانایی را نوعی مهارت دانست و گفت: ارتباط با مردم احتیاج به تمرین و ممارست دارد و نظام تعلیمات عمومی نیز لازم است که فرزندان را به ارتباط با عموم تشویق کند.

عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور ادامه داد: برای چگونگی برقراری ارتباط با عموم مردم در ارائه نتایج علمی یک راهنما وجود دارد. به عنوان مثال مخاطب عام لازم نیست که جزئیات روش‌شناسی یک پژوهش را بداند، از طرفی استفاده از مثال، تمثیل و استعاره نقاط قوتی برای ارائه نتایج یک تحقیق علمی به عموم محسوب می‌شوند.

دکتر شیخ رضایی افزود: پروژه ارتباط جامعه دانشگاهی با جامعه، محدود به پایان نامه نمی‌شود بلکه تحقیقات پایان ترم، دستاوردهای شرکت‌ها و… نیز می‌توانند به عموم ارائه شوند

وی در همین خصوص یادآور شد: جشنواره ترویج علم در پایان نامه‌های دانشجویی نیز تأکیدی بر حل مشکلات جامعه در پایان‌نامه‌نویسی ندارد، بلکه در این جشنواره از پایان نامه به عنوان یک نمونه تولید کننده محتوای علمی یاد شده است.

عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور در همین زمینه تصریح کرد: به دلیل تسلط علوم مهندسی و پایه در کشور، دانش عمومی ما در رشته‌های یادشده بالاست؛ در حالی که سطح دانش عمومی ما در علوم انسانی، علوم اجتماعی و هنر، بعضاً به دلایل سیاسی و ایدئولوژیکی، پایین است.

دکتر شیخ رضایی با بیان اینکه تعلیمات عمومی ما کمتر به حوزه‌های فوق اهمیت می‌دهد، گفت: تاکید ما در جشنواره آن بوده که رشته‌های علوم انسانی، اجتماعی یا هنر هم در ارائه یافته‌های علمی خود به زبان ساده، مشارکت داشته باشند و مدام بر این تاکید نشود که یافته‌ها چه مشکلی را از جامعه حل می‌کند؛ چرا که این نوعی نگاه ابزاری به علم است که موجب پایین بودن دانش عمومی در رشته‌های انسانی شده؛ در حالی که بالا بردن دانش عمومی هم از اهمیت یکسانی برخوردار است.

سپس شرکت کنندگان در جشنواره پایان نامه های خود را ارائه کردند و برگزیدگان معرفی و از آنها تقدیر شد.

بهروز صاحب‌زاده (از گروه زمین‌شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد زاهدان) نفر اول، حامد مهدی‌کیا (از پژوهشکده لیزر و پلاسمای دانشگاه شهید بهشتی) نفر دوم و سیده سعدانه طباطبایی‌نیا (از گروه زیست‌شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات) و الناز حسینی (از دانشکده بیوفیزیک مرکز تحقیقات بیوشیمی و بیوفیزیک دانشگاه تهران) نفر سوم به طور مشترک برگزیدگان این جشنواره در بخش رای عمومی و مردمی بودند.

همچنین در بخش رای‌های داوری و تخصصی، به ترتیب سیده سعدانه طباطبایی‌نیا، حامد مهدی‌کیا و وحید گودرزی (از دانشگاه زنجان) به عنوان نفرات برگزیده انتخاب شدند.

** مصداق بارز نشر علم ساده‌سازی آن است

معاون حقوقی و امور مجلس وزارت علوم، تحقیقات و فناوری نیز در سخنرانی خود قرآن را شاهدی برای ترویج علم در متون دینی دانست و گفت: مصداق بارز نشر علم در آیه «ذکات علم نشر آن است» این است که یک فیلسوف بتواند زبانش را به قدری ساده‌سازی کند که مردم هم از حاصل کار او استفاده کند.

دکتر حسین سیمایی صراف یکی از معضلات کشور را عدم ارتباط جامعه با دانشگاه دانست و گفت: بر خلاف حوزه‌های علمیه که این خلأ را با منبر پر کرده‌اند و منبر به عنوان نهادی برای برقراری ارتباط بین عالمان جامعه با عموم مردم مورد استفاده قرار می‌گیرد، این خلأ در ارتباط بین دانشگاه و جامعه پر نشده است.

وی همچنین با بیان اینکه ارتباط جامعه با دانشگاه ضرورت اقتصادی و اجتماعی دارد، ضرورت اقتصادی این رابطه را هزینه کردن مردم برای ایجاد و توسعه دانشگاه دانست و تشریح کرد: بدین ترتیب مردم برای فناوری طلبکار خواهند شد و راه وصول آن نیز این است که دانشگاه با مردم مرتبط شده و نیازمندی‌هایشان را در کارخانه‌ها برطرف کند. این در حالی است که چنانچه دانشگاه خودش را به خوبی عرضه کند اعتماد به دانشگاه و احساس نیاز به آن بیشتر می‌شود که این یک ضرورت اجتماعی است.

معاون حقوقی و امور مجلس وزارت علوم، تحقیقات و فناوری با اشاره به اینکه ترویج علم در ایران هم شروع شده و می‌تواند حلقه مفقوده بین دانشگاه و جامعه را پر کند، یادآور شد: ترویج علم این تصور در اذهان علما بوده که شأن عالم ایجاب می‌کند بیانات آنها به زبان پیچیده ارائه شود. بدین ترتیب عالمان فارسی‌زبان علاوه بر علوم دینی حساب و هندسه را به زبان عربی می‌نوشتند؛ چرا که گمان می‌کردند این یک توهین است که علم را به زبان ساده بنویسند.

دکتر سیمایی صراف ادامه داد: زمانی که مرحوم مطهری داستان و راستان را نوشت به ایشان اعتراض کردند؛ چرا که انحرافی که صحبت آن شد در ذهنیت عالمان وجود داشت.

وی با اشاره به اینکه مرحوم شیخ بهایی اولین نفر در بین عالمان اسلامی است که به زبان فارسی کتاب نوشته است، گفت: ایشان کتاب جامع عباسی را که یک رساله عملیه بود، به زبان فارسی نوشت.

معاون حقوقی و امور مجلس وزارت علوم افزود: مرحوم علامه مجلسی که در دوران صفویه مرجعیت دینی و سیاسی داشت نخستین کسی بود که در آن دوران نوشتن متون علمی به زبان فارسی را ترویج کرد و ۲۵ اثر فارسی در حوزه‌های عقاید، اخلاق و مناجات از خود به جای گذاشت که این موضوع در راستای ارتباط بیشتر با مردم انجام شد.

دکتر سیمایی صراف همچنین علامه کرباسچیان در دوران معاصر را مبتکر کتاب توضیح‌المسائل دانست و گفت: تا پیش از این رساله‌های عملیه به زبان‌های پیچیده وجود داشت که فقط حوزویان می‌فهمیدند. این در حالی است که در آن زمان رساله‌ها نقش قانون را داشتند و فقه خلأ قانون را در جامعه پر می‌کرد. ایشان در آن زمان آیت‌الله بروجردی پیشنهاد داد که رساله‌های عملیه به زبان فارسی ساده‌سازی شود و عنوان توضیح‌المسائل نیز از آن همان زمان باب شد.

وی با اشاره به اینکه دکتر شریعتی نخستین نفر از میان دانشگاهیان بود که علم را عمومی کرد و به میان جامعه آورد، خاطرنشان کرد: مردم تازه در زمان ایشان بود که با مفاهیم جامعه‌شناسی و تاریخی آشنا شدند.

معاون حقوقی و امور مجلس وزارت علوم همچنین یادآور شد: قرآن نیز به زبان عموم مردم بیان شده و به همین خاطر یک معجزه است این در حالی است که سنت پیامبر نیز به عنوان منبع دینی دوم به زبانی عمیق اما ساده و قابل فهم بیان شده است.

دکتر سیمایی صراف در پایان افزود: مصداق بارز نشر علم در آیه «ذکات علم نشر آن است» این است که یک فیلسوف بتواند زبانش را به قدری ساده‌سازی کند که مردم هم از حاصل کار او استفاده کند؛ چنانچه در حال حاضر کتب فلسفی غربی به زبان ساده و مختصر باب شده است.