به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور، دکتر المیرا جنوی، عضو هیأت علمی گروه پژوهشی علم‌سنجی و دکتر بهروز شاهمرادی، عضو هیأت علمی گروه پژوهشی اقتصاد علم مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور، در کارگاه علم‌سنجی با موضوع شاخص پیچیدگی علمی به عنوان رویکردی نوین در سنجش جایگاه علمی کشورها که عصر روز بیست و یکم آذر ماه ۹۶ در مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور برگزار شد، سخنرانی کردند.

دکتر شاهمرادی به توضیح شاخص پیچیدگی از منظر اقتصاد پرداخت. وی عنوان کرد که: شاخص پیچیدگی اقتصادی، به عنوان یکی از بهترین روش های تخمین رشد و توسعه اقتصادی کشورها در حال حاضر توسط سازمان ملل، صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی در مصورسازی قابلیت های کشورها مورد استفاده قرار میگیرد.

وی افزود: واقعیت این است که با وجود شاخصی همچون پیچیدگی اقتصادی بررسی روند رشد اقتصادی کشورها راحت تر قابل بازگویی است

دکتر شاهمرادی در توضیح مفهوم شاخص پیچیدگی اقتصادی گفت: آدام اسمیت، پدر علم اقتصاد، در سال ۱۷۷۶ با نوشتن کتاب "ثروت ملل"، به این مسئله پرداخت که چرا بعضی کشورها ثروتمند هستند و بعضی فقیر. در آن زمان فاصله بین فقیرترین و غنی‌ترین کشور ۴ برابر بود، در حالی که امروز این فاصله به بیشتر از ۲۵۶ برابر رسیده است، به این معنی که بعضی مناطق دنیا به لحاظ اقتصادی توانسته‌اند سریع‌تر پیشرفت کنند و برخی افول پیدا کرده‌اند. همین مسئله درباره علم نیز صادق است. اینکه چرا این اختلاف با این بزرگی در جوامع اتفاق افتاده، طوری که هر روز کشورهای غنی، غنی تر و کشورهای فقیر، فقیرتر می شوند. وی با بیان اینکه با استفاده از شاخص پیچیدگی اقتصادی می توان به محاسبه حجم دانش مولد در یک جامعه، بررسی دانش و مهارت آن و رصد قابلیت های مولد در اقتصاد پرداخت، تصریح کرد: اگر ساخت یک محصول مشخص نیازمند نوع خاصی از قابلیت ها یا نفر-بایت هایی از دانش و مهارت باشد، آنگاه کشوری که چنین محصولاتی را تولید می کنند دارای چنین قابلیت هایی هستند.

 طبق این طبقه بندی، تولید محصولات  فراگیر (مثل محصولات کشاورزی و پوشاک) و یا تولید محصولات با شاخص پیچیدگی بالا (مثل هواپیما) نشان دهنده میزان توانایی، دانش و مهارت های مختلف می باشد و به این ترتیب هم کشورها و هم محصولات تولیدی را می توان از منظر حجم دانش مولد موجود در آنها با این شاخص رتبه‌بندی کرد. بر این اساس، هر کشوری بتواند محصول با دانش و مهارت پیچیده‌تری تولید کند، رتبه بالاتری کسب می کند. در واقع طبق این دیدگاه، با یک مدیریت درست و تعداد نفر-بایت های زیاد و متنوع می توان محصولات پیچیده تری تولید کرد. همچنین با این رویکرد سریع‌تر می‌توان مسیر پیشرفت اقتصاد و علم را پیش‌بینی کرد.

دکتر جنوی در ادامه با بیان اینکه مبحث پیچیدگی علمی که از حوزه اقتصاد علم سرچشمه می گیرد، شاخص جدیدی برای سنجش جایگاه علمی کشورها است، در ابتدا توضیحاتی در باره جایگاه علم­سنجی در سیاستگذاری علم، فناوری و نوآوری ارائه کرد و شاخص­های سنتی، نوین و بومی علم سنجی  را مورد بحث قرار داد. 

وی بیان کرد که شاخص های سنجش و ارزیابی علم در سه سطح نویسنده، مجلات و مقالات دسته بندی می شوند و درباره شاخص پیچیدگی علمی تصریح کرد: بر مبانی این سطح‌بندی، شاخص پیچیدگی علمی در دو سطح حوزه­های علمی (Science Level Metrics) و کشورها (Country Level Metrics) به ارزیابی علم  می‌پردازد؛ به عبارت دیگر این شاخص، هم پیچیدگی علمی کشورها و هم پیچیدگی علمی حوزه‌ها و رشته‌های علمی را ارزیابی می‌کند و شاخصی چندمعیاره برای سنجش جایگاه علم است.

دکتر جنوی با بیان اینکه نمی‌توان صرفاً به دلیل تعداد استنادات برابر، دو کشوری را که یکی فقط در یک حوزه و دیگری در حوزه‌های مختلف، برون داد علمی دارند، در سطح جهانی به یک اندازه دارای رشد علمی و قدرت رقابت‌پذیری علمی  دانست، بیان داشت: پیچیدگی علمی با محاسبه دو معیار تنوع علمی و فراگیری علمی به سنجش جایگاه علمی کشورها و تعیین میزان رقابت پذیری آنها در عرصه های مختلف علمی می پردازد.

وی در ادامه مبحث نقشه فضای پژوهش را پیش کشید و به بیان وجوه افتراق آن با سایر انواع نقشه های علم پرداخت و گفت: شاخص پیچیدگی علمی و فضای تحقیقاتی، نسبت به سایر شاخص‌های موجود در ادبیات علم‌سنجی، توان علمی کشورها را بهتر منعکس می کند و پیش‌بینی بهتری از حوزه‌های علمی که احتمالاً کشورها در سال‌های آتی به آن‌ها ورود می­کنند را ارائه می‌کند. وی افزود مسیر شغلی صدها هزار پژوهشگر برای خلق یک نقشۀ علمی یا فضای تحقیقاتی به منظور پیش‌بینی خروجی پژوهشی کشورها، سازمان‌ها، و افراد در آینده مورد استفاده قرار می گیرد که برای اغلب واحدهای غیرادغامی(سازمان‌ها و افراد)، فضای تحقیقاتی، پیش‌بینی‌کننده بهتری نسبت به نقشه‌های علمی مبتنی بر جریان دانشی است.

این عضو هیأت علمی مرکز در انتهای سخنرانی خود جایگاه رقابت­پذیری علمی ایران را در منطقه با استفاده از رویکرد پیچیدگی علمی تشریح  و به تطبیق و مقایسه کشورهای منطقه از منظر پیچیدگی، تنوع و فراگیری علمی پرداخت.

این کارگاه با پرسش و پاسخ بین شرکت‌کنندگان و سخنرانان پایان یافت.