محمدرضا آذرآئین، دانش‌آموخته رشته سیاست‌گذاری علم و فناوری مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور، روز دوشنبه ۲ مهر۱۳۹۷ از رساله دکتری خود با عنوان "واکاوی خردمايه مداخله دولت در توسعه فناوری‌های راهبردی در ج.ا.ایران (مورد مطالعاتی: حوزه بالادستی نفت و گاز)" دفاع کرد.

نتایج پژوهش این دانش‌آموخته مرکز نشان می‌دهد فشار مطالبات اجتماعی و دستيابي به منافع كوتاه مدت با ريسك، زمان و هزينه توسعه درونزاي فناوری در حوزه بالادستی صنعت نفت ج.ا.ایران دچار نوعی ناهمزمانی است. این ناهمزمانی نه به عنوان یک امر فنی– کارشناسی، بلکه به عنوان يك امر راهبردی – گفتمانی بررسی شده است. آذرآئین با بیان این مطلب و همچنین با اشاره به اینکه هدف از این پژوهش فهم، توصیف و تبیین خردمایه مداخله دولت در توسعه فناوری‌های راهبردی و ایجاد رهیافت‌هایی برای اصلاح نظام سیاست‌گذاری توسعه فناوری‌های راهبردی در ایران است، توضیح داد: واکاوی خردمایه مداخله دولت در توسعه فناوری، نقش مهمی در فهم دلایل موفقیت و شکست سیاست‌های توسعه فناوری دارد.

وی افزود: در این پژوهش چهارچوب تحلیلی برساخت گفتمانی خردمایه مداخله دولت فراتر از خردمایه‌های نظری ارائه شده است. با استفاده از این چارچوب تحلیلی و با بررسی اسناد مهم با محوریت ۸ برنامه وزرای نفت پس از انقلاب و انجام مصاحبه‌های تکمیلی، خردمایه مداخله دولت در توسعه فناوری بالادستی نفت در ج. ا. ایران با استفاده از روش‌های تحلیل مضمون و تحلیل گفتمان در پنج دوره پس از انقلاب مورد بررسی قرار گرفته است.

آذرآئین در ادامه با اشاره به اهمیت درآمدهای نفتی و تامين سوخت مصرفی مردم که باعث شده گفتمان توليد و بهره‌برداری به گفتمان غالب در صنعت نفت تبديل شود، تصریح کرد: در مقابل این گفتمان، سه گفتمان توسعه فناوری شامل، گفتمان ساخت داخل، گفتمان پژوهش و گفتمان توسعه بهره‌ور میادین نفتی قرار می‌گیرند.

وی بیان داشت: منازعه بين گفتمان ساخت داخل با گفتمان توليد و بهره‌برداری بر سر ناهمزمانی در رقابت‌پذيری محصولات داخلی نسبت به كالاهاي خارجی در سه حوزه قيمت، كيفيت و سرعت است و منازعه گفتمان پژوهش با گفتمان توليد و بهره‌برداری در ناهمزمانی نتايج پژوهش با مسئله‌های روز صنعت نفت و ريسك بكارگيری نتايج پژوهش‌هاست.

در ادامه وی اصلی‌ترین منازعه گفتمان توسعه بهره‌ور میادین نفتی را در ناهمزماني فرايند دستيابی به فناوری با فرايند اجرای طرح‌های توسعه عنوان کرد و در خصوص روند پژوهش گفت: پس از توصیف این سه گفتمان، چگونگی تكوين و چرايي غلبه يك گفتمان در پنج دوره پیروزی انقلاب و دفاع مقدس، سازندگی، اصلاحات، دولت نهم و دهم، دولت يازدهم و دوازدهم مورد تحلیل قرار گرفته است.

نتایج بررسی خردمایه مداخله دولت در توسعه فناوری در فضای گفتمانی تحلیل شده در این پنج دوره نشان می‌دهد که در محور خردمایه نظری مداخله در این دوران بیشتر مبتنی بر دیدگاه‌های ساختارگرایی و در برخی دوره‌ها ورود دیدگاه‌های نئوکلاسیکی و نهادگرایی بوده است.

طبق گفته آذرآئین، در این پژوهش ایده سیاستی به دو بعد ایده حکمرانی و ایده فنی تقسیم شده است. با توجه به غلبه گفتمان بهره‌برداری در صنعت نفت، ایده حکمرانی مبتنی بر تجمیع و هدایت خرید قطعات و تجهیزات به سمت ساخت داخل و انتقال فناوری از شرکت‌های خارجی در قالب قراردادهای نفتی شکل می‌گیرد و ایده فنی از کپی‌سازی و مهندسی معکوس قطعات و تجهیزات شروع شده و در یک سیر تکاملی اما دیرهنگام به کسب دانش و فناوری مطالعه و توسعه میدان و مدیریت طرح‌های توسعه منتهی می‌شود.

شایان ذکر است، دکتر حميدرضا فرتوك‌زاده به عنوان استاد مشاور، دکتر ناصر باقری‌مقدم و دکتر ناصرعلی عظیمی به عنوان داوران داخلی و دکتر رضا حسنوی و دکتر سید کمال طبائیان به عنوان داوران خارجی در این جلسه دفاع حضور داشتند. استاد راهنمای این پژوهش نیز، زنده‌یاد دکتر محمدامین قانعی‌راد بوده است.