نشست علمی تغییر اقلیم و چالش‌های امروز ایران» روز چهارشنبه ۱۳ بهمن ۱۳۹۵ در مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور برگزار شد. در این نشست که با همکاری انجمن ترویج علم ایران  برگزار شد، دکتر مهدی زارع استاد پژوهشگاه زلزله شناسی و مهندسی زلزله، دکتر اکرم قدیمی عضو هیات علمی مرکز تحقیقات و دکتر مهرآیین عضو هیات علمی مرکزبه ارایه دیدگاه‌های خود پرداختند.

دکترمصطفی مهرآیین در این نشست در سخنانی با عنوان تحلیل علمی بحران از منظر اجتماعی اظهار داشت :   کار اصلی من مطالعات اجتماعی مربوط به خطر و بحران است. وی گفت : قوانین نوشنه می‌شوند که اجرا شوند اگر ساز و کار اجتماعی برای  اجرای آنها دیده نشود از همان دم درب آن سازمان بیرون نخواهد رفت. من نظریه‌های مربوط به خطر را بررسی کرده ام در این زمینه سه دسته نظریه هست نظریه‌هایی که بحران‌ها و بالایا را نتیجه ۱-عمل خداوند ۲- عمل طبیعت۳- عمل جامعه می‌دانند.

وی با طرح این سوال که مذاهب چگونه بلایای طبیعی را توضیخ می‌دهند؟ گفت: یک نویسنده در این حوزه که صاحب تالیف است می‌گوید عمده افراد در هنگام بلایا سوال می‌کنند خدا کجاست؟ پاسخ آنها این است که : بلا پاسخی است به گناه و یا برای یاد خدا است، یا نشانه آخر الزمانی است.

وی افزود : در یک حادثه در آمریکا در سال ۲۰۰۵ هنگام طغیان رودخانه، شهردار مورد سوال قرار گرفت و او گفت من دست خدا را در آب دیدم و کاری از من بر نمی آمد. بعد از ۱۱ سپتامیر کتابی چاپ شد که می‌گفت دستان خداوند در پی تبیین آمریکا است و خدا می‌خواهد جهان را به یک تعادل برگرداند.

وی در مورد رویکرد به بلایا از زاویه طبیعت گفت: در این رویکرد بحث بر سر این است که این بالایا دلایل طبیعی دارد و کاری از بشر هم ساخته نیست به همین دلیل اغلب این بلایا به عنوان غیر قابل پیش بینی نامیده می‌شوند. رویکرد دیگر نگاه علمی به ماجرا است که دلیل بلایا را ناکارآمدی علمی جوامع می‌داند.

وی اظهار داشت :  رویکرد جامعه محور بر این مبنا است که جامعه نقشی ندارد و باید نکات مهندسی و فنی را رعایت کرد. مشکل این رویکرد این است که فاجعه را در حد از دست رفتن جان آدم‌ها می‌بینند. واحد انسان نفر نیست واحد انسان خاطره است. در رویکرد مهندسی، مرک انسان‌ها مرگ تعداد آدم‌ها است. مشکل دیگر تاکید این رویکرد بر واکنش و آمادگی است که به دنیال کاهش ریسک است

وی افزود: رویکرد جامعه محور با ذکر جمله ای از اسکاچ پل اظهار داشت: انقلاب‌ها می‌آیند و حاصل عمل انسان نیستند. خظر می‌آید اما تبدیل شدنش به فاجعه حاصل کار انسان است.

دکتر مهرآیین در پایان تاکید کرد: فروپاشیدن نظام‌های فرهنگی است که فاجعه را شکل می‌دهد.

یکی از حضار با طرح این سوال که چرا در بحران‌های مختلف مردم واکنش‌های مختلفی نشان می‌دهند مثلا در مالدیو هنگام بحران، دزدی رخ می‌دهد اما در ژاپن مردم کوچکترین جرمی مرتکب نمی شوند؟ و دکتر مهرآیین گفت: این نشان می‌دهد که جامعه شناسی به اندازه مهندسی مهم است.

خانم دکتر مهری اکبری استادیار دانشگاه خوارزمی سخنان خود را تحت عنوان گرمایش جهانی و بحران انرژی درایران مطرح کرد. دکتر خانم دکتر ساناز سهرابی زاده عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی نیز در ادامه این نشست در سخنانی با عنوان توانمند سازی زنان و مساله تغییر اقلیم اظهار داشت: زنان جزو گروه‌های آسیب پذیر در تغییر اقلیم هستند. وی افزود: دو سوم بی سوادان بزرگسال دنیا زنان هستند، بار کار و مراقبت از اعضای خانواده بر دوش زنان است و در کل دنیا زنان وقت زیادی را برای جمع آوری آب و مدیریت آب بر عهده دارند. این وضعیت نشان می‌دهد که در هنگام بحران، زنان بیشتر از سایر اقشار آسیب پذیر هستند.

دکتر مهدی زارع استاد پژوهشگاه زلزله شناسی و مهندسی زلزله در این نشست سخنان خود را تحت عنوان تغییر اقلیم ، چالش‌ها و شرایط نوین روابط بین المللی مطرح کرد و گفت:  در اعلامها و تبلیغات رهبران سیاسی عوامگرا (پوپولیست) در سال ۱۳۹۵ یکی از مشخصات مهم مخالفت با دستاوردهای علمی و به طور خاص گرم شدن زمین و اصل موضوع تغییرات اقلیمی بود. این موضوع به طور خاص خود را در سخنرانیهای انتخاباتی «دونالد ترامپ» و همچنین در سخنرانی مرحله اول مبارزات انتخاباتی «نیکولا سارکوزی» (برای شروع رقابت در انتخابات ۲۰۱۷) خود را نشان داد.  وی گفت : البته «سارکوزی» که قبلا در ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۲ رییسجمهور فرانسه بود در همان دور اول رقابتهای درونحزبی جمهوریخواهان فرانسه (در اکتبر ۲۰۱۶) از دور رقابتها خارج شد. دکتر زارع افزود : ترامپ» در ۸ نوامبر ۲۰۱۶ در انتخابات در برابر «هیلاری کلینتون» پیروز شد و از ۲۰ ژانوبه ۲۰۱۷ کار خود را به عنوان رئیسجمهور آمریکا شروع کرد. همین تم مخالفت با مسائل مربوط به تغییرات اقلیمی و انکار گرم شدن زمین در انتخابات ریاست جمهوری اتریش در سال ۲۰۱۶ از سوی کاندیدای پوپولیست از حزب راستگرای افراطی آزادی، («نوربرت هوفر») نیز مطرح شد، البته او خوشبختانه در مقابل کاندیدای اکولوژیست و عضو حزب سبزها («فان دربلن») در نهایت در ۴ دسامبر ۲۰۱۶ شکست خورد.

وی افزود : شکست «فان در بلن» و حذف «سارکوزی» در اروپا خبر خوبی برای اکولوژیستها و طرفداران محیط زیست (در اروپا و در جهان) بود، ولی انتخاب «دونالد ترامپ» به عنوان یک چالش در صحنه بینالمللی مطرح است، به ویژه برای کسانی که به دستاوردهای علمی و عقلی پایبندی دارند و همچنین طرفداران محیط زیست و آنها که موضوع تغییرات اقلیمی را چالش مهمی برای بشر آینده میدانند.

دکتر زارع گفت : خلاصه گفتار سیاسیون عوامگرا با مساله گرم شدن زمین تغییرات اقلیمی آن است که به مخاطبانشان می‌گویند که مساله گرم شدن زمین به این دلیل مطرح می‌شود که کارخانه‌ها تعطیل شوند و جلوی توسعه صنعتی گرفته شود. به همین ترتیب و دلیل مردمان را بر علیه چنین واقعیات و یافته‌هایی می‌شورانند. 

وی افزود :  سازمان ملل متحد در۳۰ نوامیر  تا ۱۲ دسامبر ۲۰۱۵ (۸ تا ۲۱ آذر ۹۴)  ۲۰۱۵ کنفرانس جهانی تغییر اقلیم را در پاریس برگزار کرد. به گفته وی  اولین کنفرانس بین المللی در زمینه تغییر اقلیم در "اجلاس زمین" در ریودوژانیرو برزیل در ۱۹۹۲ برگزار شد، و حاصل آن "کنوانسیون ریو" بود که با تصویت "چهارچوب سازمان ملل متحد برای تغییر اقلیم  "UNFCCC همراه شد. این چهارچوب شامل مجموعه فعالیتهایی بود که برای کنترل گازهای گلخانه ای در اتمسفر برای ممانعت از مداخلات خطرناک در سامانه‌های اقلیمی تنظیم و منتشر شد.

وی افزود : این چهار چوب از ۲۱ مارس ۱۹۹۴ (اول فروردین ۱۳۷۳) لازم الاجرا اعلام شد و اکنون تقریبا  تمام کشورهای عضو سازمان ملل متحد (۱۹۵ کشور) اعلام کرده اند که در اجرای آن مشارکت دارند.   از آن به بعد کنفرانس‌های سالانه اعضا (Conference of Parties: COP) به پیگیری مصوبات کنوانسوین مذبور می‌پردازد. اولین کنفرانس COPدر برلین در سال ۱۹۹۵ برگزار شد.

استاد پژوهشگاه زلزله شناسی و مهندسی زلزله گفت : رخداد‌های مهم در این سری کنفرانسها عبارت بودند از

کنفرانس COP3 در کیوتو ژاپن که به "پروتوکل زیست محیطی کیوتو" انجامید، 

کنفرانس  COP11 در کانادا که به برنامه عملیاتی مونترال منجر شد،

کنفرانس COP15در کپنهاگ که  نشان داد که موافقت‌های به عمل آمده در پروتوکل کیتو عملیاتی نشده است،

کنفرانس COP17 در دوربان آفریقای جنوبی که به تشکیل "صندوق اقلیم سبز" انجام شد.

کنفرانس COP21در پاریس به عنوان کنفرانس تغییر اقلیم سازمان ملل برای هدف تنظیم موافقتنامه بین المللی برای کنترل و محدود کردن گرم شدن زمین به حداکثر ۲ درجه  برگزار شد.

حدود ۲۵ هزار نفر از اعضای هیئت‌های رسمی از ۱۹۵ کشور مختلف از جمله کشور ما ایران شرکت کردند. 

وی افزود : در سال ۲۰۱۵ سازمان ملل متحد ۳ برنامه پانزده ساله  (۲۰۱۵-۲۰۳۰)برای ترسیم چشم اندار پیش رو منتشر کرد.   اولی "چهارچوب سندای برای کاهش ریسک سانحه " بود که در ماه مارس ۲۰۱۵ و پس از کنفرانس جهانی سندای – ژاپن- برای کاهش ریسک سانحه   منتشر شد. دومی "چهارچوب جهانی آموزش برای توسعه پایدار" که پس از گردهمایی بین المللی آموزش یونسکو در کنفرانس جهانی آموزش برای توسعه پایدار ، در ناگویای ژاپن در نوامبر ۲۰۱۵ منتشر شد سومی "چهارچوب سازمان ملل متحد برای تغییرات اقلیمی" است که در پی کنفرانس جهانی سازمان ملل متحد در مورد تغییرات اقلیمی منتشر شد:COP21

وی افزود : در کنفرانس cop21 که ریاست آن با لوران فابیون وزیر امور خارجه فرانسه بود و با سخنان دبیر کل سازمان ملل و رئیس جمهور فرانسه افتتاح شد، و دو هفته کامل کاری ادامه یافت، هدف عمده بر روی کنترل گرم شدن زمین در قرن ۲۱ تا حداکثر ۲ درجه تنظیم شده بود. اهمیت سهم پذیرفتن کشورهای مختلف (به ویژه تولید کنندگان اصلی گازهای گلخانه ای در جهان که عبارتند از چین، آمریکا، هند و کشورهای عضو اتحادیه اروپا) در کاهش گاز دی اکسید کربن و بنابراین توافق برای تغییر در روند توسعه صنعتی و اقتصادی شان بود.

  به گفته وی هدفی که در نهایت روی آن توافق شد محدود کردن میزان گرم شدن به حداکثر ۲ درجه (و در صورت امکان ۱.۵ درجه) بود.  تا سال ۲۰۲۰ سالانه ۱۰۰ میلیارد دلار از سوی کشور‌های ثروت مند به کشور‌های فقیر و در رحال توسعه برای کاهش گاز‌های گلخانه ای و استفاده از انرژی‌های جدید و پاک کمک شود.

دکتر زارع افزود : هر سه این چهارچوب‌ها، "توسعه پایدار" نگاه محوری برای تنظیم برنامه‌هاست. حاصل کنفرانس پاریس انتشار موافقتنامه تغییرات اقلیمی پاریس Framework Convention on Climate Change- FCCC  با عنوان معاهده چهارچوب تفییرات اقلیمی بود. در این معاهده که در ۳۱ صفحه و ۲۹ ماده نوشته شده جزئیات و مراحل فعایتهایی که ۱۹۵ عضو سازمان ملل متحد به انجام آن برای کنترل گازهای گلخانه ای متعحد هستند ارایه شده است.  در این  کنفرانس  بیل گیتس بنیانگذار مایکروسافت، که اکنون از این شرکت خود را بازنشسته کرده است، افتتاح بنیادی به نام "کوشش برای انرژی‌های جدید" Breakthrough Energy Initiative را با تشکیل گروهی از سرمایه گذاران ثروتمند(شامل خودش، مارک زوکربرگ، مالک شرکت فیس بوک،  شاهزاده بن طلال از عربستان سعودی و..) با عنوان " ماموریت : نوآوری" را اعلام کرد. این گروه در سالهای آینده بر توسعه پژوهش و توسعه در زمینه انرژی‌های جدید در جهت کاهش گازهای گلخانه ای و مقابله تا تغییرات اقلیمی تلاش خواهد کرد.

وی اضافه کرد : مساله مهم مورد سنجش اکنون در دنیا میزان گاز دی اکسید کربن در اتمسفر است.  در کنفرانس cop11 در مونترال کانادا مشخص شد که با میزان تمرکز   گاز دی اکسید کربن درحد ۵۵۰ واحد در میلیون ppm   میزان گرم شدن هوا زمین از دو درجه فراتر خواهد رفت. اگر این میزان به ۴۵۰ ppmبرسد، در آن صورت احتمال بیش از ۵۰% برای گرم شدن زمین در حد بیش از ۲ درجه وجود دارد.

به گفته وی میزان گاز دی اکسید کربن کمتر از  ۴۰۰ ppmبماند تا احتمال فراتر رفتن گرم شدن از ۲ درجه  همچنان کم باشد. بعضی مدلهای پیش یابی حد گرم شدن تا ۲۰۲۰ برای نواحی استوایی و تا ۲۰۴۷ برای میانگین کل کره زمین در حد فراتر از ۲ درجه ارزیابی می‌کنند.  اگر چنین شود جمعیتی بالغ بر ۳ میلیارد نفر از مردمان  کل کره زمین در معرض عوارض و مشکلات متعدد گرم شدن تا دهه‌های بعد (نه خیلی دیرهنگام) قرار خواهند گرفت.

به گفته وی در روزهای برگزاری کنفرانس جهانی تغییر اقلیم حد گاز دی اکسید کربن در اوایل دسامبر ۲۰۱۵ به میزان ۴۰۰ ppmرسید و نکته جالبتر که به عنوان خبر خوش نیز اعلام شد، کمی کمتر شدن حد میزان گاز مذبور و رسیدن آن به ۳۹۸ppm در روز ۹ دسامبر (در اواخر برگزاری کنفرانس (cop21بود ! 

دکتر زارع افزود : بنابراین بر اساس سنجش‌هایی که در دهه گذشته انجام شده است، اکنون و در پایان سال ۲۰۱۵ (دیماه ۱۳۹۴) ما در مرز ورود به احتمال بالای رخداد گرم شدن بیش از ۲ درجه قرار گرفته ایم.  این آمار را درکنار آمار دیگری قرار دهید که حکایت از رکورد گرمای ثبت شده در سال ۲۰۱۵ در کل تاریخ ثبت شده هواشناسی داشت:  ۱.۵ درجه گرمتر از میانگین متوسط ثبت شده از دهه آخر قرن نوزدهم تا کنون.

وی افزود : «ترامپ» میخواهد از این معاهده خارج شود. حداقلش آن خواهد بود که با چنین معاهدهای و همه اهداف آن مخالف است و همکاری نخواهد کرد. تولیدکنندگان کربن و گاز کربن دیاکسید بر اساس سیاستهای «ترامپ» امکان فعالیت گستردهتر خواهند یافت و این البته چالش و تهدیدی جدی از نظر گرم شدن زمین برای همه دنیا و البته کشورهایی مانند کشور ماست که مدتهاست با چالشهای جدی مساله گرم شدن زمین و خشکسالی و از بین رفتن منابع آب و آلودگی هوا مواجهیم.

وی افزود : نکته مهمی در اینجا وجود دارد و آن اینکه بسیاری از پژوهشهایی که در زمینه توسعه انرژی‌های نو و سنجش تغییرات اقلیمی و بررسی و ارزیابی اثر‌های مخرب توسعه صنعتی به شیوه‌های قرن نوزده و بیست هم اکنون در دنیا انجام می‌شود عملا به صورت چراغ خاموش انجام می‌شود! چرا؟ بدان دلیل که در صورتی که بسیاری از این پژوهشهای که در اروپای غربی (مانند سوئیس و فرانسه و آلمان و بریتانیا) و آمریکای شمالی (آمریکا و کانادا) انجام می‌شوند، چنانچه با ارایه گسترده و تبلیغ نتایجشان همراه شوند، عملا شرکتهای سرمایه گذار  تامین کنندگان مالی پروژه‌های پژوهشی و صنعتی روی خوش به چنین برنامه‌هایی نشان نخواهند داد.

به گفته دکتر زارع بنابراین پژوهش برای توسعه انرژی‌های نو حتی بودن حضور ترامپ به عنوان رئیس جمهور ایالات متحده نیز معمولا با ملاحظات خاصی دنبال می‌شد، اکنون در نظر بگیرید که مردمان (عمدتا از دسته رای دهنده به ترامپ) آماده خواهند بود تا با تحریکات سیاست مدارانی مانند ترامپ در سراسر جهان انجام هرنوع پژوهش در راه یافتن راه حلهایی برای معضل گرم شدن زمین را به عنوان فعالیتی در جهت حذف شغلها و تهدید زندگی روزمره شان تلقی کنند.

وی گفت : خوشبختانه «ترامپ» همهکاره جهان نیست و مخالفان او در جهان در میان عقلا، دانشمندان و نخبگان فراوانند. در بسیاری از برنامه‌های عمرانی و توسعه صنعتی  در سطح اروپا گروه‌های طرفدار محیط زیست خوشبختانه بسیار قوی هستند و با توسعه عوام گرایانه (در جهت نمایش عوان منطقه ای، ایجاد فرصت شغلی، بهبود وضع روزمره زندگی ساکنان همان منطقه و..) با شدت و دقت مقابله می‌کنند، و این مقابله شان عملی است.

وی افزود : نگارنده شخصا اطلاع دارد که در کشور فرانسه این گروه‌ها به صورت گروه‌های فعال مدنی محلی (در سطح شهرستان و حتی روستاها) با توسعه و عمران همان منطقه اگر در جهت تخریب محیط زیست و برهم زننده تعادل اکولوژیک منطقه باشد مقابله جدی و عملی (میدانی) میکنند، و به شرکت‌های سازنده چنین پروژه‌هایی اجازه ادامه فعالیت نمی دهند. این مخالفتها در جهت مقابله میدانی توسعه میدانهای زغال سنگ، ایجاد راکتورهای هسته ای، و انتقال زباله‌های هسته ای، تاسیس خطوط لوله نفت و گاز در مناطق جنگلی و حفاظت شده و تاسیس کارخانه‌های صنعتی در نواحی حفاظت شده از دیدگاه زیست محیطی است

وی گفت :  در ایران باید بر پایه آنچه که منافع ملی و واقعیتها حکم میکند با برنامهای مدون برای همکاری بینالمللی با تمامی کشورها و دانشمندان در آمریکا که برخلاف «ترامپ» به نتایج علمی و کار دانشمندان باور دارند، پیش رود و از وخیم شدن اوضاع جهان و به ویژه متضررتر شدن کشورمان از شرایط جدید جلوگیری کنیم. باور به علم و توان دانشمندان ایران برای حل مشکلات کشور –که به باور نگارنده هنوز در کشور ما چنین باوری جدی نیست- راه برونرفت از تنگناهاست.  

دکتر علی اردلان دانشیار دانشگاه علوم پزشکی تهران آخرین سخنران این نشست بود که در سخنان خود با عنوان تغییر اقلیم و نظام سلامت اظهار داشت: سوخت‌های فسیلی اولین عامل موثر بر گرم شدن زمین هستند ایران جزو کشورهای اول دنیا در آلوده کردن هوا است اول چین است که تولیداتش مشخص است اما ما چه چیزی تولید می‌کنیم که جزو کشورهای صدر دنیا هستیم. اگر گاز اضافه چاه‌های نفتی که در مشعل‌های سر چاه می‌سوزد کنترل شود تا ۸ درصد آلودگی که ایران تولید می‌کند کاهش خواهد یافت. دکتر اردلان در مورد رابطه سلامت و تغییر اقلیم گفت: بسیاری از موارد تحت تاثیر تغییرات اقلیم قرار می‌گیرد که یکی از آنها سلامت است.  وی گفت تغییر اقلیم باعث سوء تغذیه، فشار خون، تشدید بیماری‌های تنفسی و قلبی می‌شود.وی گفت: سلامت صرفا یک بخش نیست هر کاری در هر بخشی پیامد سلامتی دارد و تغییر اقلیم هم پیامدش بر سلامت فراتر از مردن در یک سیل یا بیماری بر اثر ریزگرد است.