به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور در این نشست که با سخنرانی دکتر رضا مثمر، دکتر آرین پتفت و دکتر امیرحسین خداپرست برگزار شد  جنبه های مختلف موضوع مورد بررسی قرار گرفت. دکتر رضا مثمر چالش های اخلاقی توان افزایی شناختی را محور بحث خود قرار داد و مطالب خود را در سه بخش توضیحات مفهومی درباره ی چیستی توان افزایی، نمونه هایی از تکنولوژی هایی که میتوانند برای توان افزایی شناختی استفاده کرد و افزایش قدرت حافظه و چالش های آن مطرح کرد. وی در این خصوص گفت: تلاش دارو شناختی به منظور ارتقای عملکردهای شناختی در انسان های سالم یک تعریف اولیه از توان افزایی عصبی ذهن است اما این تعریف ناقص است زیرا عملکرد های عاطفی را دربر نمی گیرد. دکتر مثمر یک تعریف جامع تر به این صورت پیشنهاد کرد: توان افزایی عصبی هرنوع تلاشی است که در آن از فناوری های عصبی برای بهبود کارکردهای عاطفی و شناختی مغز و رساندن آن به بالاتر از سطح نورمال استفاده می شود.  وی افزود: میان ارتقا یا توان افزایی و درمان یک تفاوت کوچک وجود دارد. در درمان افزایش یک توانایی یا ظرفیت ذهنی به مرحله ی نورمال و توان افزایی افزایش این ظرفیت به بالاتر از حد نورمال هست. وی افزود: وضعیت بهنجار وضعیتی است که به لحاظ آماری به میانگین نزدیک است و وضعیت نابهنجار وضعیتی است که از میانگین دور می شود. نگرش دوم به مفهوم به هنجاری، آن را یک مفهوم ارزشی و توصیه ای تلقی می کند. اگر نگرش ما به مفهوم نورمالیتی در تعریف بالا به صورت ارزشی باشد آنگاه می توان ادعا کرد که جامعه و فرهنگ و سیاست می تواند در تعیین وضعیتی که بهنجار تلقی می شود نقش ایفا کند. دکتر مثمر به تفاوت میان توان افزایی در فرد و توان افزایی در جامعه اشاره کرد و افزود: موضوع توان افزایی می تواند فرد یا جامعه باشد. توان افزایی حافظه ی فردی و حافظه ی جمعی بسیار با هم متفاوت اند. و داوری اخلاقی و حقوقی آنها نیز متفاوت است. در ادامه دکتر مثمر سه نوع تکنولوژی شناختی را که در توان افزایی می تواند مورد استفاده قرار گیرد را معرفی کرد. دکتر مثمر در بخش دیگری از صحبتهای خود به تقویت حافظه پرداخت. وی در ادامه گفت: به نظر می رسد که کل عملیات توان افزایی مبتنی بر این فرض است که افزایش توان شناختی یک کار مجاز است. مجاز بودن این کار مستلزم این است که این کار به نحوی ارزشمند است. اما این افزایش به خودی خود ارزشمند نیست اگر قرار باشد برای آن ارزشی درنظر بگیریم این ارزش از این جهت است که کیفیت زندگی فرد را بهبود می بخشد.

در ادامه دکتر آرین پتفت دومین سخنران نشست درباره حقوق عصب شناختی به سخنرانی پرداخت. ایشان خاطرنشان کرد دنیای حقوق بسیار متاثر از عصب شناسی است و حقوق دانان با نورولوژی عینک تازه ای برای نگریستن به پدیده های حقوقی پیدا کرده اند. نکته ی مهم این است که ما هنوز نمی دانیم که شناخت چیست؟ بنابراین وقتی درباره ی توان افزایی شناختی صحبت می کنیم هنوز دقیقا نمی دانیم درباره ی چه امری صحبت می کنیم. اما فرض را بر این می گیریم که هر فرآیندی که باعث افزایش هوش، حافظه و دیگر توانش های ذهنی شود، توان افزایی شناختی است.دکتر پتفت افزود: داروهایی که در جهان عرضه می شود دقیقا مشخص نیست که چه اثری می گذارد و چه عوارضی دارد. یافته های علمی تاکنون نتوانسته داده های مناسبی برای تصمیم گیری درباره ی اینکه این داروها مفید اند یا مضر به ما ارائه دهد اما به هرحال در رقابت های اجتماعی مهمترین سرمایه افراد هوششان است. و هرکسی که عملکرد شناختی بهتری داشته باشد در جامعه موفق تر است. این چه نتیجه ای دارد؟ افرادی که دارای تمکن مالی هستند در رقابت های اجتماعی موفق خواهند شد. از طرفی در حقوق مبحثی وجود دارد به اسم «عدالت توزیعی» به این معنا که باید بتوان عدالت را به طور یکسان و برابر درهمه ی جامعه توزیع کرد. و اگر افراد متمکن بتوانند از امکانات اجتماعی بیشتری استفاده کنند این امر مخالف عدالت توزیعی است.

علاوه بر مسئله ی عوارض نامعلوم و نابرابری در امکان استفاده مسئله ی سوم اجبار در استفاده است؛ افراد در چنین جامعه ای مجبور به استفاده از این دارو ها خواهند شد. کما اینکه در کشور ما افراد برای موفقیت در کنکور به وفور از این داروها استفاده می کنند و اگر از آنها برسیم که چرا استفاده می کنند می بینیم که آنها برای عقب نماندن از رقابت مجبور به استفاده از این دارو ها هستند. هدف اصلی این داروها این بوده که ما بتوانیم توانایی های شناختی را افزایش بدهیم. ادعا شده که این دارو ها عوارض کمتری دارند بنابراین برخی از حقوق دانان از آن دفاع می کنند و استدلال می کنند که جامعه باید از هر ابزاری برای ارتقا استفاده کند.

دومین چالش حقوقی که دکتر پتفت مطرح کرد مربوط به امکان درمان مجرمان با داروهای توان افزا بود. وی توضیح داد: در حقوق جزا بحثی هست که آیا در برخورد با مجرم هدف ما مجازات است یا ترمیم افراد؟ رویکردهای مدرن حقوقی به دنبال ترمیم و درمان مجرم هستند. یکی از استفاده های این داروها می تواند درمان مجرمان باشد. اما چالش این است که ایا ما مینوانیم افراد را مجبور به درمان کنیم؟

دکتر امیرحسین خداپرست سومین سخنران نشست، صحبت های خود را بر توان­افزایی اخلاقی متمرکز کرد. توان افزایی اخلاقی هرچند برهمان مبنا و تکنولوژی هایی استوار است که با آنها توان افزایی شناختی انجام می شود اما هدف ازان مشخصا بهتر کردن انسان از نظر اخلاقی است. وی محورهای اصلی بحث در حوزه ی توان افزایی اخلاقی را در شش مورد نیاز به توان افزایی اخلاقی، اجماع بر سر اثر معنای توان افزایی، امکان پذیر بودن توان افزایی اخلاقی، مسائل اخلاقی عمل توان افزایی، مسائل مربوط به آزادی و خود آیینی  و مخالفت ها و موافقت ها با توان افزایی اخلاقی و پیامدهای اجتماعی توان افزایی را مرور کرد. وی در خصوص توان افزایی اخلاقی گفت: موافقان توان افزایی اخلاقی استدلال می کنند که ما به طبع دوست داشتیم که انسانهای بهتری باشیم. تا کنون ابزارهایی مثل تعلیم و تربیت را در اختیار داستم اما اکنون به لطف تکنولوژی های جدید می توانیم راه موثرتر و سریع تری برای بهتر شدن طی کنیم. در عوض مخالفان این کار معتقد اند که روش های سنتی برای بهتر شدن ما کافی است. دکتر خداپرست افزود: در همین راستا یکی دیگر از استدلال های موافقان توان افزایی این است که همانطور که قدرت شرارت و اضرار در بشر به واسطه ی تکنولوژی افزایش یافته به همان نسبت نیاز به تکنولوژی های پیشرفته تر و قدرتمندتری برای ساختن انسان های پرهیزگار داریم.

وی در خصوص اجماع بر سر اثر معنای توان افزایی گفت: مخالفان استدلال می کنند که توان افزایی اخلاقی باروانشناسی اخلاقی سازگار ما سازگار نیست. گویا توان افزایی شناختی صرفا به تغییرات رفتاری می انجامد درحالی که براساس روانشناسی اخلاقی ما هدف ایجاد ملکات اخلاقی است به علاوه استدلال اخلاقی فرد باید تقویت شود و نه صرفا تغییر رفتار. به علاوه معلوم نیست که اخلاقی تر شدن به چه معناست. درحالی که اگر قرار باشد که دست به چنین اقدامی بزنیم باید بدانیم که به چه سمتی باید برویم به عبارتی باید بتوانیم میان نظریه های اخلاق تصمیم بگیریم. دکتر خدا پرست افزود: مخالفان امکان پذیر بودن توان افزایی اخلاقی استدلال می کنند که ما هیچ فهم روشنی از پیچیدگی های روانی انسان نداریم و نمی توانیم ادعا کنیم که مثلا داروها درواقع انسان را اخلاقی تر می کنند. به علاوه آنها استدلال می کنند که اساسا خصلت های اخلاقی بشر با تغییرات زیستی انسان متعین نمی شوند. به علاوه ما هنوز عوارض این داروها را به درستی نمی شناسیم و دست کم بایستی تا مشخص شدن این عوارض از انجام چنین کاری اجتناب کنیم. دکتر خداپرست استفاده از منابع محدود پژوهش و تولید در این حوزه و فرایند های توان افزایی بازگشت ناپذیر را نیز مورد بررسی قرار داد. وی در خصوص آزادی و خود آیینی نیز گفت: عاملیت اخلاقی انسان تا اندازه ی زیادی به عواطف اخلاقی و استدلال اخلافی انسان بستگی دارد. اگر ما این دومورد را تحدید کنیم چه بسا عاملیت اخلاقی ما نیز تحدید شود. دکتر خدا پرست در پایان سخنرانی خود به پیامدهای اجتماعی توان افزایی پرداخت و گفت: توان افزایی اخلاقی ممکن است خطراتی مرتبط با تفکرات آرمان شهرگرایانه داشته باشد: در تاریخ هرگاه تلاشی برای بهسازی انسان صورت گرفته این عمل همراه با نادیده گرفتن گسترده ی اصول اخلاقی مهمی بوده است.

در پایان این نشست نیز حاضرین به بحث و تبادل نظر پرداختند.

*فایل صوتی این جلسه در بخش پادکست ها در دسترس است.