به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور، پنجمین و آخرین جلسه دوره آموزشی "ابزارهای متداول آینده‌پژوهی" با حضور تعدادی از کارشناسان مناطق ویژه علم و فناوری استان های تبریز، خراسان، یزد و اصفهان، عصر روز چهارشنبه بیست و ششم مهر ماه در سالن جلسه مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور برگزار شد. دکتر سعید خزایی، مدرس دكتري آینده‌پژوهی و مدير مركز آينده‌پژوهي دانشگاه تهران، مدرس این دوره بود.

سه کلید واژه آینده‌نگاری، استراتژی یا راهبرد و ترکیب این دو، یعنی آینده‌نگاری ‌راهبردی عناوین مورد بحث در این جلسه بودند. .

دکتر خزایی در ابتدا به تعاریف مختلف آینده‌نگاری اشاره کرد و گفت: کسب بصیرت از محیط پیشِ رو، آینده‌نگاری است و در مقایسه با آینده‌پژوهی کمتر با ارزش ها سروکار دارد و در مطالعه آن، به صورت عملی وکاربردی‌تر به آینده توجه می شود. همچنین بنا بر تعریف فورِن در سال ۲۰۰۱، آینده‌نگاری فرایندی سازمند برای گردآوری اطلاعات نگرش‌ساز و معطوف به آینده در افق میان مدت و بلند مدت است که تصمیم های امروز و اقدام های آینده‌ساز را هدف گرفته و از همگرایی روندهای سرنوشت‌ساز در عرصه تحلیل سیاست، برنامه‌ریزی راهبردی و آینده پژوهی پدید آمده است.

وی افزود: اهداف آینده‌نگاری، استراتژی یا راهبرد است، به این معنی که در عصر جدید، راهبردها از طریق آینده‌نگاری نوشته می شوند؛ چرا که در این عصر ناپداری و عدم قطعیت، استراتژی ها دچار چالش هایی می شوند که آینده‌نگاری به توانمندسازی آنها کمک می کند. به بیان دقیق‌تر، با تعریف ايروين و مارتين اهداف آينده نگاري به شش دسته اصلي تعيين جهت، تعيين اولويت، ايجاد يك هوش آينده‌نگر، ايجاد اجماع، حمايت و پشتيباني و ارتباطات و آموزش تقسیم می شود.

دکتر خزایی با بیان اینکه استراتژی همزاد بشر بوده و عمر ۷۰۰۰ ساله دارد، گفت: به دلیل تغییرات محیطی زیاد، استراتژی ها ناپایدارند و عمر کمی دارند، از این جهت آینده نگاری روشی تازه و بدیل است که برای پابرجا بودن یک استراتژی، راه حل دارد.

مدير مركز آينده‌پژوهي دانشگاه تهران در ادامه به تفاوت های دیگر واژه‌های آینده‌پژوهی و آینده‌نگاری اشاره کرد و گفت: عواملی مانند نگرش به آینده، نگاه به آینده‌ی بلندمدت و مبهم، نگاه به آینده‌های بدیل و ترکیب رویکرد اکتشافی و هنجاری در هر دو مفهوم وجود دارد؛ از طرف دیگر در آینده‌نگاری، افق زمانی نزدیک به برنامه‌ریزی راهبردی است، اما در آینده‌پژوهی، فراتر از برنامه‌ریزی راهبردی. حوزه‌های پژوهش نیز در آینده‌نگاری متمرکز بر فناوری می باشد، در صورتی که آینده‌پژوهی به صورت گسترده در علوم اجتماعی کاربرد دارد.

وی در ادامه درباره فرآیند آینده‌نگاری گفت: چهار فاکتور در فرآیند آینده‌نگاری مورد توجه است: اول سنجش پیامدهای اقدامات و تصمیم های کنونی، دوم آشکارسازی و بازدارندگی از دشواری ها پیش از پدیدار شدن آنها، سوم توجه به نیازمندی های کنونی و آینده‌نگاریِ ممکن و چهارم تصویرسازی آینده های مطلوب.

دکتر خزایی در ادامه به توضیح مباحثی با عنوان مدل عمومی آینده‌نگاری و تشریح یک چارچوب ترکیبی برای مطالعه آینده‌نگاری پرداخت و درباره آينده‌نگاري راهبردي گفت: راهبرد برای روشن‌سازی انتخاب هایی که آینده را رقم می زنند از آینده نگاری کمک می گیرد. با وجود آنکه راهبرد از دور اندیشی و نوآوری سخن می گوید وآینده‌نگاری از پیش فعالی و بیش فعالی،  هدف هر دو حوزه یکی است. آینده نگاری ها غالباً راهبردی هستند و از مزایای آینده نگاری راهبردی می توان به تحریک نیروی تخیل، کاهش عناصر و متغیرهای غیر مرتبط، ایجاد زبان مشترک، ساختار دهی به تفکر جمعی و تسهیل تخصیص منابع اشاره کرد.

در انتهای آخرین جلسه دوره آموزشی " ابزارهای متداول آینده‌پژوهی"، دکتر خزایی مدل های مختلف آینده‌نگاری راهبردی را بررسی کرد و در جمع‌بندی گفت: آينده‌نگاري راهبردي با به چالش كشيدن مفروضات اساسي برنامه‌ريزان و تصميم‌سازان باعث بسط تفكر آنها شده و توجه آنها را به گستره وسيع‌تري از حوادث و پيامدهاي ممكن جلب مي كنند. همچنین با چیدمان مرتب عوامل موثر در فعالیت سازمان بجای ابهام‌بخشی به تصمیم ها، باعث  آشکار شدن هر چه بهترزمينه هاي تصمیم می شود.