با آن که دو سوم کشورهای آفریقایی سیاست ها و استراتژی هایی برای گسترش علم، تکنولوژی و نوآوری در پیش گرفته اند، ظرفیت نهادهای آموزش عالی این قاره و مراکز تحقیقاتی مرتبط با آنها که لازمه تحقق این سیاست هاست، همچنان پایین باقی مانده است.

این پیام و چکیده «گزارش سال ۲۰۱۷ ظرفیت های آفریقا» است که شرح آن در نشریه هرالد، چاپ زیمبابوه منتشر شد.

این گزارش توسط بنیاد ظرفیت سازی آفریقا مستقر در زیمبابوه تهیه شده است و در جریان همایش وزرای کشورهای عضو کمیسیون اتحادیه آفریقا و کمیسیون اقتصادی آفریقا وابسته به سازمان ملل در اواخر مارس در داکار، پایتخت سنگال مورد بررسی جدی قرار گرفت.

رشد اجتماعی-اقتصادی

گزارش ظرفیت های آفریقا تصریح می کند: «در نتیجه شمار اندک نیروی ماهر و همچنین محدودیت تخصص، منابع مالی و امکانات و تجهیزات زیرساختی، بیشتر ممالک آفریقایی دارای نهادهایی توسعه نیافته در زمینه علم، تکنولوژی و نوآوری اند و در تولید و به کارگیری موثر دانش و نوآوری های تکنولوژیک برای افزایش رشد اجتماعی-اقتصادی خود، با شکست مواجه می شوند».

بر همین اساس، عقب ماندگی ظرفیت های آفریقا در زمینه های علم، تکنولوژی و نوآوری با اولویت های سرمایه گذاری در ممالک این قاره ارتباط دارد، کشورهایی که باید تعهدات سیاسی خود را برای توسعه و گسترش علم، تکنولوژی و نوآوری در چارچوب برنامه هایی عملی تحقق ببخشند.

به عنوان مثال، متوسط کنونی هزینه‌کرد کشورهای قاره در زمینه تحقیقات و توسعه حدود ۰.۵ درصد تولید ناخالص ملی آنهاست. این رقم کمتر از یک درصد تولید ناخالص ملی است که ممالک آفریقایی در سال ۱۹۸۰ خود را متعهد به هزینه آن در این زمینه دانستند و در سال ۲۰۰۵ نیز بر این تعهد خود دوباره تاکید کردند.

سهم آفریقا از تولید ناخالص جهانی ۵ درصد است، اما تنها ۱.۳ درصد از هزینه «تحقیق و توسعه» جهانی در این قاره صورت می گیرد.

فاصله و شکاف در زمینه مهارت

یافته های «گزارش ظرفیت های آفریقا» منطبق با یافته های گزارش «استراتژی بنیاد ظرفییت سازی آفریقا برای سال های ۲۰۱۷-۲۰۲۱» است که صراحت دارد برای تحقق «دستور کار ۲۰۶۳ اتحادیه آفریقا» و در واقع برنامه ده ساله نخست این دستور کار، باید شکاف و اختلاف کنونی در زمینه مهارت های فنی مهم، پر و برطرف شود. از جمله مهم ترین این موارد کمبود ۴.۳ میلیون مهندس و ۱.۶ میلیون دانشمند و محقق عرصه های کشاورزی است.

این ارقام و آمار نگران کننده است. به باور تحلیلگران، رشد حتی اگر هم کند یا محدود باشد، در نهایت رشد است، و نباید متوقف باقی بماند.

«باید در نشست های علمی قاره آفریقا باشید تا از نزدیک اشتیاق، انرژی، امید و خوش بینی دانشمندان جوان قاره را درباره آینده احساس کنید». این نظر عبداله دار، عضو هیئت مشورتی استراتژیک و علمی «اتحاد برای تسریع موفقیت در علم در آفریقا» است، یک برنامه ابتکاری از آکادمی علوم و مشارکت برای توسعه آفریقا که با هدف ارتقای پیشتازی تحقیقات، برتری علمی و نوآوری قاره آفریقا تاسیس شده است.

مسیر مشخص

آقای دار تصریح می کند: «تغییر ظاهر ظرفیت های علمی آفریقا و تبدیل استراتژی ها و ابتکارات به توسعه عملی، به زمان بیشتری نیاز دارد، هرچند مسیر بسیار مشخص است».

با این حال، گزارش ۲۰۱۷ ظرفیت های آفریقا هشدار می دهد «اگر کشورهای آفریقایی ظرفیت های لازم را برای گسترش علم، تکنولوژی و نوآوری فراهم نیاورند، در رقابت رسیدن به جهانی یکپارچه و فراگیر، عقب خواهد افتاد».

گزارش توصیه می کند ممالک آفریقایی تعهد خود را به اختصاص یک درصد از تولید ناخالص داخلی شان به تحقیق و توسعه – و حتی بیشتر در حد سه درصد – دوباره تجدید کنند.

این گزارش به بسیاری از کشورهای آفریقایی که بر اساس همین استراتژی ها و ابتکارات موفق بوده اند اشاره دارد و این که راه آنها می تواند الگو قرار گیرد تا نهادهای مرتبط با علم، تکنولوژی و نوآوری در سایر کشورهای قاره شکل گیرد و در خدمت دگرگونی اجتماعی-اقتصادی جوامع این بخش از جهان در آید.

حدود ۹۰ درصد از کشورهای آفریقایی که در این گزارش مورد بررسی قرار گرفته اند، آموزش را اولویتی مهم یا بسیار مهم در بحث علم، تکنولوژی و نوآوری به حساب می آورند. در سایر ممالک و مناطق نیز مواردی را شامل اطلاعات و تکنولوژی ارتباطی، زیرساخت ها، حق انحصار ابداع و اختراع و نام تجاری، سرمایه گذاری، تولید یا انتشار مقالات علمی، سیاست گذاری یا استراتژی و تنظیم مقررات یا قوانین دارای اولویت مهم یا بسیار مهم دانسته اند.

زمان بیشتر و تلاش بیشتر

فاروق الباز، مدیر مرکز حسگرهای راه دور در دانشگاه بوستون ایالات متحده و از اعضای شورای مشورتی ریاست جمهوری مصر می گوید، آن چه آفریقا به آن نیاز دارد زمان و تلاش بیشتر است: «تحصیلات برتر و تحقیقات موفق وموثر نمی تواند به آسانی یا به سرعت به دست آید. اینها مبانی توسعه است و رسیدن به این اهداف نیازمند تلاش های هماهنگ و پیگیرانه به مدت چند دهه خواهد بود».

وی خاطر نشان می کند: «توصیه های این گزارش برای ایجاد ظرفیت های لازم در حیطه علم، تکنولوژی و نوآوری خطاب به افراد و جوامع ترسو و ضعیف یا کسانی که می خواهند ظرف یکی دو سال به پیشرفت برسند نیست. این توصیه ها رهبرانی را مخاطب قرار می دهد که به مردم شان باور دارند و می توانند با آنها صادقانه و به روشنی سخن بگویند. تربیت صحیح معلم شاید بیش از یک دهه به طول بینجامد، آن هم در صورت اختصاص دو یا دست کم یک درصد تولید ناخالص داخلی به تحقیقات علمی. اما حاصل کار، ارتقای یک ملت است و قرار دادن مردم در مسیر بزرگی در میان سایر ملل جهان».

آقای الباز اظهارات خود را این گونه جمع بندی می کند: «این یک نظریه صرف نیست؛ راهی است که ببرهای آسیا آن را پیش از این به بهترین شکل ممکن طی کرده اند».

منبع: universityworldnews.com

مترجم : حمید خطیبی