نشست سیاست‌های سند آمایش آموزش عالی و تاثیر آن بر توسعه علم، فناوری و نوآوری در کشور با هدف بررسی ضروری بودن یا نبودن این سند و ویژگی‌های آن به همت مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور در دانشگاه شهید بهشتی برگزار شد.

در جریان این نشست که در جریان هشتمین کنفرانس مدیریت فناوری و نوآوری برگزار شد، «رضا نقی زاده»، عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور به عنوان دبیر پنل و «وحید احمدی» مشاور وزیر علوم و رئیس مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور به عنوان رئیس نشست حاضر بودند.
«امیر ناظمی»، معاون وزیر و رئیس سازمان فناوری اطلاعات ایران، «حمیدرضا امیدوار»، معاون هماهنگی و اجرایی‌سازی ستاد راهبری نقشه جامع علمی کشور و «حسین رحیمی» استاد دانشگاه تربیت مدرس و مسئول بحث پیاده‌سازی سند آمایش آموزش عالی کشور از دیگر میهمانان شرکت کننده در نشست بررسی سند آمایش آموزش عالی کشور و ابعاد مختلف آن بودند. 
شرکت‌کنندگان در طول این نشست، با بیان تاریخچه آمایش در ایران، ابعاد مختلف این سند که تاثیر چشمگیری بر آینده توسعه علم و فناوری در کشور دارد را مورد بررسی قرار دادند. 

  • تاریخچه آمایش در ایران

در این نشست، وحید احمدی، مشاور وزیر علوم و رئیس مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور با اشاره به تاریخچه و اهمیت آمایش در ایران گفت: در سراسر جهان، نظام تحولی با سرعت پیش می‌رود و طبیعی است در کشور ما هم همراه با آینده نگرانی و تحلیل‌های علمی و آماری، برنامه‌های آمایشی دراز مدتی تدوین شود.
وی یادآور شد: پیش از انقلاب و در حدود سال‌های ۵۴ یا ۵۵ سند آمایش آموزش عالی تهیه شد. البته بحث برنامه‌ریزی طولانی مدت یا برنامه‌ریزی‌های دوره‌ای پیش از انقلاب که شامل دو دوره برنامه هفت‌ساله و چند دوره برنامه پنج‌ساله بود هم از جمله برنامه‌های آموزش عالی بود، از سال ۵۴ زمزمه آن شروع شد که سازمان برنامه و بودجه مسئولیت این کار را برعهده گرفت. 
احمدی گفت: نکته جالب اینکه وقتی این برنامه‌ها را مرور می‌کنیم بسیاری از مسائل و چالش‌هایی که در آن زمان با آن مواجه بوده‌اند در حال حاضر هم با آن مواجه هستیم. به عنوان نمونه یکی از این مسائل چالش برانگیز در حوزه آمایش و برنامه‌ریزی، به‌هم‌ریختگی حوزه‌ها و نبود آمار و فشارهای منطقه‌ای و اجتماعی و سیاسی برای توسعه مراکز آموزشی و پژوهشی بود که امروز هم همچنان با آنان دست به گریبان هستیم. 
وی افزود: بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و در سال ۸۸، اولین برنامه‌ریزی آمایش آموزش عالی با ورود وزارت علوم به این حوزه کلید خورد و در نهایت این سند و مصوبه سیاست‌ها و ضوابط اجرایی حاکم بر سند آمایش آموزش عالی در ۲۷ بهمن ۹۴ در شورای انقلاب فرهنگی و پس از سند وزارت بهداشت (تحت عنوان سند آمایش آموزش در حوزه سلامت) تصویب شد و از آن زمان بنا شد برنامه‌های اجرایی این سند را تنظیم و مرحله به مرحله پیش ببریم. 

  •  چالش‌های اقتصادی، فرهنگی و سیاسی گریبان سند آمایش را گرفته است.

رضا نقی‌زاده دبیر این نشست، هم درباره اهمیت این سند برای حوزه فناوری و نوآوری گفت: اهمیت این سند به شکلی است که تا دو دهه آینده کل نظام آموزش عالی و فناوری و نوآوری تحت تاثیر این سند و نحوه پیاده‌سازی آن خواهند بود و هر کدام از بندهای آن بخش بسیار مهمی از نقشه جامع علمی کشور را در برخواهد داشت. بنابراین بسیار مهم است که جامعه نخبگان نقد مناسبی نسبت به این سند داشته باشد.
وی تصریح کرد: نخستین کاری که در این سند پیش بینی شد، تقسیم آموزش عالی به ۱۰ قسمت بود که بر اساس مصوبه‌ای که در ستاد راهبری هم تأیید شده، دانشگاه آزاد هم تابع همین منطقه‌بندی خواهد بود. همچنین در این سند، مدیریت منطقه‌ای، یکپارچه‌سازی نظام پذیرش و سنجش دانشجو، نظام سطح‌بندی دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و فناوری و ساماندهی موسسات آموزش عالی هم مدنظر قرار گرفت. 
نقی‌زاده یادآور شد: مسئول اجرای این سند به صورت خاص وزارت علوم و دیگر دستگاه‌هایی است که در این حوزه فعال هستند که با نظارت ستاد راهبری نقشه جامع کشور قرار است این برنامه پیاده‌سازی شود.
به بیان دبیر این نشست، چالش‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، قانونی، حقوقی، مدیریتی و اجرایی این سند را در برگرفته است. به عبارتی در حوزه چالش‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، با چالش عدم پذیرش و تمایل همکاری دانشگاه‌های بزرگ با دانشگاه‌های کوچک، فشار ساختارهای سیاسی و چالش‌های امنیتی حاصل از نظام منطقه‌ای مواجه هستیم. در چالش‌های قانونی و اجرایی با ساختار هیأت امنای دانشگاه‌ها که استقلال بالایی دارند مواجهیم و در چالش‌های مدیریتی هم با کمبود مدیران سطح بالا در برخی مناطق.
وی ادامه داد: در چالش‌های اقتصادی هم به دلیل اینکه ساختار بودجه‌ریزی دانشگاه‌ها مستقل است بر اجرایی‌سازی سند تأثیر گذاشته است. بر همین اساس، مرکز طرح و سیاست علمی، نقشه راهی را برای پیاده‌سازی سند و طرح تحول منطقه‌ای آن پیشنهاد داده است که در حال بررسی است. 

  •  طرح تحول منطقه‌ای آمایش، خوب یا بد؟

ناظمی در ادامه این نشست به عنوان یکی از مخالفان و منتقدان طرح منطقه‌ای سند آمایش گفت: منطقه‌ای کردن و سیاست بالا به پایین شکست خورده و جوابگو نیست. پس برای اجرای این سند از برنامه‌های متداول نمی‌توان استفاده کرد یعنی تفویض اختیار اگر جزئی از برنامه نباشد اساسا این برنامه درست عمل نخواهد کرد. 
وی افزود: پژوهش‌های انجام شده پیش از انقلاب، در آن دوران تاثیر چشمگیری بر توسعه فناوری و علم در کشور داشتند تا آن جا که منجر به انتخاب شیراز به عنوان قطب الکترونیک و شکل‌گیری دانشگاه بین‌المللی شیراز که بعدها صنایع مخابرات و صنایع دیگر در شیراز شکل گرفت شدند. اما این مطالعات یک نتیجه کلی در برداشت مبنی بر اینکه تمرکز، کشور را در سال‌های آینده با چالش‌های جدی از جمله خالی از سکنه شدن مناطق جنوب شرق و مرکز ایران مواجه می‌کند. در نهایت تمرکز‌زدایی در چارچوب برنامه‌ها قرار گرفت. 
ناظمی ادامه داد: یک زمانی برنامه‌ریزی فیزیکی به وجود می‌آید و هدف آن برقراری ارتباط میان ویژگی‌های جامعه‌شناسی اقتصاد و محیط‌زیست است. اما به مرور زمان این برنامه‌ریزی به دلیل اینکه دیدگاه بالا به پایینی که همواره با مداخله دولت همراه است کمرنگ می‌شود و شکست می‌خورد. دولت نمی‌تواند بگوید اینجا باید این رشته باشد و آن نباشد چرا که این فساد‌آمیز است؛ به عبارتی دیگر مکانیزم‌هایی به وجود می‌آید که این مکانیزم‌ها تصمیم‌گیری را غیر عقلایی می‌کند. به همین خاطر در حوزه سیاست‌گذاری هم می‌گوییم هر نوع سیاستی که منجر به دخالت دولت می‌شود باید کنار گذاشته شود.
رحیمی هم با اشاره به طرح منطقه‌بندی گفت: در کشور ما ساختار استانی است و همه چیز داخل استان تعریف می‌شود. پس اگر مناطق ما استانی باشد مشکلی پیش نخواهد آمد اما موضوع اصلی آمایش در وضعیت فعلی ساماندهی آموزش عالی است و آموزش عالی ما به دلایل مختلف توسعه‌ای بی‌رویه پیدا کرده است این در حالی است که سطح فناوری و توسعه تکنولوژی ما فاصله زیادی با کشورهای پیشرفته‌ای مثل ژاپن و... دارد. 

  •  رشد اقتصاد دانش‌بنیان

در این نشست، امیدوار با اشاره به توسعه علم و فناوری گفت: برای رسیدن به یک نظام کارآمد، سه هدف کلان باید رعایت شود، یکی اینکه به نوعی آدم‌های خروجی این نظام آدم‌هایی کارآمد باشند یعنی فارغ‌التحصیلان هر گرایش توانایی مناسبی داشته باشند. دیگر اینکه فناوران کشور، یک رشد علمی در دنیا حالا از خود نشان دهند و سوم هم رشد اقتصاد دانش‌بنیان است که اگر این سه حاصل شود می‌توانیم بگوییم نظام علم و فناوری ما کارآمد است.

بحث پایانی این نشست طرح این پرسش بود که آیا ما اصلا نیاز به سند آمایش داریم؟ دکتر رحیمی در این‌باره گفت: اعتقاد من این است حالا که ۴۰ سال از انقلاب گذشته و اتفاقات زیادی از پارک‌های علم فناوری تا دانشگاه‌های نسل چهارم افتاده است، این یعنی قطعاً باید یک نقشه راه جدیدی تهیه کنیم. در این جا، ضرورت این سند مشخص می‌شود اما اجرایی شدن آن، طبیعتا عزم دستگاه‌های ملی را می‌طلبد. ضمانت اجرای این برنامه‌ها این است که مطالعات باید درست و همکاری دوطرفه وجود داشته باشد.

 

 

 

منبع: ایرنا