دکتر حسین شیخ‌رضایی، عضو هیأت علمی گروه پژوهشی ترویج علم مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور، روز هفتم اسفند ماه ۱۳۹۶ در اولین نشست از سلسله نشست‌های اخلاق در علم و فناوری که توسط پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) برگزار شد، به ارائه سخنرانی با موضوع "چگونه اخلاق و فناوری با هم در ارتباطند؟" پرداخت.

وی در ابتدا با تاکید بر عمومی بودن بحث خود، با طرح این پرسش که مردم چگونه ارتباط اخلاق و تکنولوژی را می‌بینند، گفت: طبق یک دیدگاه که بین مردم شایع است، این دو مقوله کاملاً از هم مجزا هستند و از نظر آنها اگر پولی صرف تکنولوژی خاصی شود از ابتدا نمی‌توان با اطمینان گفت کار خوبی انجام شده است یا خیر، تا زمانی که نحوه استفاده از آن تکنولوژی مشخص شود.

وی با اشاره به موضوع نشست که تعامل بین تکنولوژی و اخلاق است، مخالفت خود را با این دیدگاه اعلام کرد و به بررسی چگونگی تأثیر تکنولوژی بر اخلاق و برعکس آن پرداخت.

دکتر شیخ‌‍رضایی در تعریف تکنولوژی و اخلاق گفت: در اینجا منظور از تکنولوژی، نظام‌های تکنولوژی است؛ به این معنا که تکنولوژی تنها به مثابه ابزار و مصنوع در نظر گرفته نمی‌شود، بلکه تکنولوژی شامل تمام قسمت‌های تولید، پایش، اجرا و نظارت است. از طرف دیگر، زمانی که از نظام‌های اخلاقی صحبت می‌کنیم، نظام‌هایی مد نظر هستند که تعیین می‌کنند چه کاری خوب است و چه کاری بد.

وی در توضیح تقسیم‌بندی نظام‌های اخلاق بیان داشت: در نظام‌های اخلاقی دینی، باید و نبایدهای اخلاقی از آموزه‌های دینی استخراج می‌شوند، یعنی کار خوب، کاری است که خداوند به آن دستور داده باشد. اما از طرف دیگر، در نظام‌های اخلاقی سکولار، نیاز به فرض خداوند در نظام اخلاقی کنار گذاشته می‌شود، به این معنا که خود انسان‌ها می‌توانند تشخیص دهند چه کاری اخلاقی است و نیازی به رجوع به امر الهی وجود ندارد. گذار از اخلاق دینی به سکولار اهمیت زیادی دارد.

عضو هیأت علمی مرکز، با بیان اختلاف‌هایی بین این دو گروه که مثلاً در یکی استفاده از محصولات تراریخته اخلاقی است اما از نظر معتقدان به نظام‌های اخلاقی دینی، این کار مجاز و اخلاقی نیست چون دخالت در کار خداوند است، گفت: علم، فناوری و انقلاب علمی، این اعتمادبه‌نفس را به بشر داد که با عقل خود می‌تواند درباره امور اخلاقی تصمیم‌گیری کند؛ یعنی همانطور که جهان طبیعت را با عقل خود می‌شناسد، می‌تواند جهان فرهنگ، اخلاق و معنویت را نیز بشناسد. در واقع، پیدایش اخلاق سکولار در فضای انقلاب علمی و روشنگری رخ می‌دهد و این مسئله به عنوان تاثیر تکنولوژی بر اخلاق در نظر گرفته می‌شود. همچنین طبق نظریه‌های "هانس یُناس"، گستره کنش‌های انسانی به دلیل وجود تکنولوژی‌های نوین، با قبل کاملاً متفاوت شده است و اثرات و نتایج این نوع تکنولوژی‌ها در زمان و مکان گسترش می‌یابند. از این جهت وی معتقد بود باید در نظام‌های اخلاقی سنتی تجدیدنظر اساسی شود.

دکتر شیخ‌رضایی افزود: اساس نظام اخلاقی یُناس بر پایه ملاحظات کل حیات و طبیعت است و نه تنها انسان‌ها. وی در این جهت اصلی را به نام اصل مسئولیت پیشنهاد می‌کند که می‌گوید "چنان عمل کن که نتایج عمل تو با تداوم زندگی انسانی سازگار باشد".

وی در ادامه به دیگر نظام‌‌های اخلاقی مثل "بوم‌شناسی عمیق" اشاره کرد که به اخلاق‌های کل‌گرایانه مربوط می‌شوند و به واسطه توسعه تکنولوژی‌های جدید و بهم‌ریختن نظم عمومی کره زمین ایجاد شده‌اند.

وی در رابطه با دومین تأثیر تکنولوژی بر اخلاق گفت: در مقاله "لانگ دان وینر" تحت عنوان "آیا مصنوعات، سیاست دارند؟" چند مثال وجود دارد که نشان می‌دهد مسائلی که به نظر خنثی هستند تبعیض اجتماعی و نظم اجتماعی جدید ایجاد می‌کنند و یا تکنولوژی‌هایی وجود دارند که ذاتاً مرکزگرا (مثل تکنولوژی اتمی) و یا پخش و دموکرات (مثل تکنولوژی تولید انرژی‌های نوین از طریق توربین‌های بادی) هستند. وی معتقد است داخل نظام‌های تکنولوژی، اقتضاهایی وجود دارد و که بخشی از آنها اخلاقی هستند، چرا که این نظام‌های تکنولوژی می‌توانند به نحوه زیست ما و یا طبقات اجتماعی شکل دهند.

دکتر شیخ‌رضایی سومین تأثیر تکنولوژی بر اخلاق را، تغییر تصور ما از خودمان عنوان کرد، به این ترتیب تلقی ما از اخلاق نیز تغییر می‌کند به طوری که اخلاق یک امر طبیعی، زمینی و مادی در نظر گرفته می‌شود.

وی در خصوص تأثیر اخلاق بر تکنولوژی تصریح کرد: تکنولوژی‌های جدید امکاناتی در اختیار ما می‌گذارند و این امکانات پرسش‌های اخلاقی جدید مطرح می‌کنند و بسته به اینکه ما امکان جدید را به لحاظ اخلاقی مثبت یا منفی ببینیم ممکن است کاری را انجام دهیم یا ندهیم، مثل استفاده از تکنولوژی رحم اجاره‌ای. در واقع ملاحظات اخلاقی ما بر روی استفاده و یا عدم استفاده از تکنولوژی خاصی اثر می‌گذارد. تأثیر دیگر این است که اعمال ملاحظات اخلاقی محدود به تکنولوژی‌های ایجاد شده نمی‌شود بلکه در فرآیند ایجاد و ساختِ آنها نیز مورد توجه قرار می‌گیرد؛ به این صورت که مثلاً قوانین، آئین‌نامه و یا مرام‌نامه‌هایی برای ممنوع کردن بعضی فعالیت‌ها ضمن ساخت یک تکنولوژی وضع شود و یا از مشارکت عمومی در مراحل طراحی، اجرا، بهره‌برداری و توسعه تکنولوژی استفاده شود تا ملاحظات اخلاقی آنها در تصمیم‌گیری نهایی تاثیر بگذارد. در این موارد که بیشتر جنبه سلبی دارند، تلاش بر این است که تکنولوژی‌های موجود، دموکراتیک شوند. از طرف دیگر درخواست شهروندان به سرمایه‌گذاری در تکنولوژی خاصی به دلایل اخلاقی، جنبه ایجابیِ ملاحظات اخلاقی را شکل می‌دهد، ملاحظاتی که باعث دموکراتیک شدن تکنولوژی‌های آینده می‌شوند.

وی در انتها خاطرنشان کرد: به نظر می‌رسد، با توجه به تعاریف ارائه شده، نمی‌توان اخلاق و تکنولوژی را دو مقوله کاملاً متفاوت و جدا از هم دانست، بلکه پل‌های ارتباطی بین آنها برقرار است.